سرپل، چې نوم یې د «پل سر» مانا لري، د افغانستان له نویو ولایتونو څخه دی چې په ۱۹۸۸ کې د جوزجان سوېل ته په لوړو سیمو کې جوړ شو. خو مرکز یې ښايي یو زوړ ښار وي: څېړونکي یې له انبار سره یو بولي، چې د منځنیو پېړیو د ګوزګان یو آباد ښار و او سیمهییزو فریغوني امیرانو به پکې ژمی تېراوه.
غرونه او سیندونه
د دې ولایت ډېره برخه غرنۍ ده. د شاوخوا ۱۶٬۴۰۰ کیلومتره مربع مساحت نږدې درې پر څلورمه برخه یې غرنۍ یا نیمه غرنۍ ده او یوازې شاوخوا یو پر اوومه برخه یې هواره ده؛ تر ټولو کږلېچنې سیمې یې په سوېل کې دي. د ولایت مرکز د شاوخوا ۶۱۰ مترو په لوړوالي، د آب سفید د منځنۍ برخې پر غاړه او له شبرغان څخه پورته پروت دی، او د بلخاب سیند هم له دې ولایت تېرېږي.
سرپل په شمال کې له جوزجان او بلخ، په ختیځ کې له سمنګان، په سوېل کې له بامیان او غور او په لوېدیځ کې له فاریاب سره پوله لري. اوه ولسوالۍ یې، چې بلخاب، کوهستانات، سانچارک، سیاد، ګوسفندي او صوزمه قلعه پکې شاملې دي، نږدې ۹۰۰ کلي لري.
انبار، د ګوزګان د امیرانو ژمنی
د لسمې پېړۍ جغرافیه لیکونکو انبار له مروالرود څخه لوی، د انګورو او مېوو له باغونو ډک او د یوه غره په لمن کې پروت ښار بللی دی. حدودالعالم هغه د بلخ سوداګریز مرکز او د سوداګرو د تګ راتګ ځای بولي چې له هغه ځایه به نامتو ګوزګاني څرمن بهر ته لېږل کېده. فریغوني امیرانو به ژمی دلته او اوړی د جرزوان په لوړو غرنیو سیمو کې تېراوه. له دې مخکې هم، د اسلام په لومړیو پېړیو کې، د سیمې عرب والیانو په انبار کې استوګنه درلوده، او سیمهییزو امیرانو خپله ګدۍ په یهودیه، نننۍ میمنه کې ساتله.
د انبار نوم د پارسي شاعر او پوه ناصر خسرو په کیسه کې هم راغلی دی. هغه په ۱۰۴۵–۱۰۴۶ کې یوه میاشت د جوزجان په مرکزي ښار کې تېره کړه، او بیا یې یو خوب ولید چې هغه یې حج ته او هغه اوږد سفر ته وهڅاوه چې په سفرنامه کې یې بیان کړی دی. له دې وروسته د انبار نوم له تاریخي سرچینو ورکېږي.
د شپاړسمې پېړۍ له پیل څخه د اتلسمې پېړۍ تر نیمایي پورې دا سیمه له بخارا اداره کېده، او شاوخوا په ۱۷۵۰ کې د احمدشاه دراني د واکمنۍ برخه شوه.
د درو خلک
په سرپل کې ازبک، هزاره او پښتانه اوسېږي، او څومره چې سوېل ته ځو، د تاجکو کلي ډېرېږي؛ دري، ازبکي، پښتو او ترکمني ټولې ویل کېږي. د احصایې او معلوماتو ملي ادارې د ۲۰۲۱–۲۲ لپاره د ولایت نفوس شاوخوا ۶۳۲ زره تنه اټکل کړی دی.
په خړوبو درو کې کرنه د سیمهییز ژوند ملا تیر دی او کانکیندنه بل اصلي فعالیت دی. د دښتي واحو او لوړو غرنیو درو ګډون دې ولایت ته ځانګړې بڼه ورکړې ده؛ داسې ځای چې د شمال د دښتو او د مرکزي افغانستان د لوړو سیمو ترمنځ پروت دی.