سمنګان د هندوکش شمال ته، د بلخ د ډاګو او مرکزي غرونو ترمنځ په غونډۍ لرونکې سیمه کې پروت دی. مرکز یې ایبک — چې نن ورته ډېری وخت یوازې سمنګان وايي — د خلم سیند په دره کې، د کابل او مزار شریف ترمنځ پر لاره پروت دی؛ له مزاره شاوخوا ۱۲۰ کیلومتره او له کابله ۳۱۲ کیلومتره لرې دی. دا نوم ډېر زوړ دی: چینایي زایر هیوان تسانګ د ۶۳۰ زیږدیز کال شاوخوا یادونه ترې کړې، او د فردوسي په شاهنامه کې سمنګان د تهمینې ټاټوبی دی، هغه شهزادګۍ چې د رستم پهلوان مېرمن شوه او زوی یې سهراب وزېږاوه.
غونډۍ، درې او کرنه
د ولایت له نیمایي ډېره برخه غرنۍ ده او یوازې شاوخوا اتمه برخه یې هواره ځمکه ده؛ تر ټولو لوړې غرنۍ لړۍ د مرکز سوېل لوېدیځ ته پرتې دي. څپانده غونډۍ، شنې درې او کوچني سیندونه د کلیو ژوند ته بڼه ورکوي. د کرنې ډېره برخه په باران پورې تړلې ده: کورنۍ غنم، وریجې او پنبه، او همداراز پسته، هندواڼې، انګور، پیاز او نورې سبزۍ کري، او پسونه، وزې، غواګانې او آسونه ساتي. د غالیو اوبدل یو مهم کورنی لاسي صنعت دی.
تخت رستم
د ایبک سوېل ختیځ ته شاوخوا دوه کیلومتره لرې تخت رستم پروت دی. سره له دې چې حماسي نوم لري، دا د څلورمې تر پنځمې زیږدیزې پېړۍ شاوخوا یوه بودايي صومعه ده: په ډبره کې کیندل شویو سمڅو یوه ډله، چې څنګ ته یې یوه سټوپه په مستقیم ډول د چونې له ډبرې ایستل شوې ده. ایرانیکا پوهنغونډ دا په افغانستان کې یوه بېساري ودانۍ بولي چې یوازې د هند له ورته ډبرینو ځایونو سره پرتله کېدای شي، او نوم یې دا بودايي ځای د فارسي حماسې له اتل سره تړي.
له تاریخه زړې سمڅې
د ایبک شمال ته غونډۍ د افغانستان ځینې تر ټولو زاړه لرغوني آثار لري. د قرهکمر ډبرین سیوریځای، چې د ښار شمال ته شاوخوا ۲۳ کیلومتره لرې دی، په هېواد کې د ډبرې د زاړه دور لومړنی ځای و چې وکیندل شو، او د هغه یو پوړ نږدې ۳۲٬۰۰۰ کاله مخکې ته نېټه شوی دی. نږدې، د ایبک شمال ته شاوخوا ۱۶ کیلومتره لرې، د هزارسم («زر سمڅې») دره له ۲۰۰ څخه ډېر څوکوټي سمڅې کورونه لري چې ډېری یې رنګین نقشونه او کندهکاري لري، او داسې ښکاري چې د کوشانیانو په پېړیو کې د کاروانونو د تمځای په توګه ودان وو.
د قرهکمر لوګي وهلی چت، چې نوم یې د «تور کمربند» مانا لري، د هغو کوچیانو د اورونو نښه ده چې نسلونه نسلونه یې پکې پړاو اچولی. په هزارسم کې داسې ښکاري چې له درېیمې پېړۍ وروسته د کوشاني واک له کمزوري کېدو سره زوال پیل شو؛ ښايي سمڅې د اسلام په لومړیو پېړیو کې، د اوومې او دیارلسمې پېړۍ ترمنځ، بیا کارول شوې وي، او وروسته یې ډېری وخت یوازې تېرېدونکو مالدارانو پکې پړاو اچاوه.
د سمنګان ډېری خلک تاجک او ازبک دي، او پښتانه، هزاره، تاتاران، ترکمنان او د عربانو یوه کوچنۍ ټولنه هم پکې ژوند کوي. دري، ازبکي او ترکمني ژبې ویل کېږي.